Harreveld, Freule van Dorth

Janette Van Egten

JANETTE’S NABESCHOUWING.

De dialectkring Achterhook en Liemers organiseren jaarlijks (in maart) de Achterhoekse en Liemerse Beukenwake. Tijdens deze Boekenweek word het dialect en boeken uit en over de Achterhoekse streek onder de aandacht gebracht. Natuurlijk is er ook een Boekenweekgeschenk, een bundel verhalen in dialect met de titel ‘Flonkergood’. Voor 2019 is het thema van de bundel ‘Gruwelen en Griezelen’. Dan ben je in de Achterhoek wel aan het goede adres zou ik zeggen! De liefhebbers van de Elfgeestentocht in Bredevoort (ieder jaar eind december) kunnen in 2018 nog voor Halloween al gruwelen en griezelen tijdens het evenement ‘Held op Sokken’, een horrortocht door de Schans in Lichtenvoorde. Voor het boek Flonkergood mag iedereen een verhaal insturen, mits geschreven in dialect. Jammer, want enge verhalen schrijven durf ik nog wel aan (bij daglicht uiteraard).

Hoe zit het eigenlijk historisch gezien? Zijn er gruwelverhalen te vinden die zich afspeelden in de Achterhoek? Absoluut, wie denkt dat er alleen in Amsterdam gemoord wordt heeft het mis. Wat als we nog verder terug gaan in de tijd, bijvoorbeeld naar de (volgens onze geschiedenis boeken) saaie 18e eeuw? Al struinend op het internet stuit ik op een niet al te vlekkeloos verlopend executieverhaal. Op 22 november 1799 vond er in Winterswijk, op de Joodse begraafplaats, een executie plaats, uitgevoerd door een vuurpeloton van de Nationale Garde. De ter dood veroordeelde was een vrouw van 52 uit Harreveld. Het eerste salvo was niet voldoende om de vrouw te doden, zij belandde zwaargewond, gruwelijk bloedend in het zand naast het in gereedheid gebrachte graf. De soldaten dachten dat het eerste salvo voldoende was geweest en smeten de vrouw in de houten kist. Hier reikte zij echter vol angst een hand naar de hemel! Bij het genadeschot door één van de soldaten vatte de jurk van de vrouw vlam. Het lugubere brandje werd geblust waarna de vrouw half verkoold werd begraven. Het betrof Johanna Magdalena Catharina Judith van Dorth tot Holthuyzen, beter bekend als de Freule van Dorth. Ze was één van de weinige slachtoffers van de Bataafse Republiek, de enige in Gelderland die daadwerkelijk werd geëxecuteerd.

Wie was deze Judith van Dorth? Zij werd geboren in 1747 in Warnsveld op huis ’t Velde. Al op jonge leeftijd had Judith een flinke reputatie door de affaire met een veel oudere Zutphense advocaat. Het gezin kende veel huiselijk geweld, moeder had gruwelijke driftbuien en schroomde niet om met een bijl op de slaapkamerdeuren van de kinderen in te hakken. De vader van Judith had in Warnsveld de bijnaam ‘de gevleesde duivel’! Vanuit de hoge ramen van ’t Velde schoot hij louter voor vermaak op onschuldige voorbijgangers, zijn pachters angstig voor zijn vele manieren van afpersen. Ironisch genoeg is het statige witte landhuis inmiddels al jaren in gebruik door de Nationale Politie en de Politieacademie! Judith werd opgesloten in een krankzinnig-, en beterhuis en tevens onterfd. Een erfenis van een tante (zus van inmiddels overleden moeder) aan Judith en haar broer Gerrit maakte hun slechte financiële positie in 1788 weer een beetje goed. Samen met haar broer kocht zij een jaar later de Havezate Harreveld. Het kasteeltje moet gestaan hebben op de plaats van het huidige internaat in Harreveld, binnen de grachten. Hier was de familie al evenmin geliefd, vaak omschreven als luidruchtig en onaangepast. De Tokkies van de 18e eeuw! Judith en Gerrit schenen behalve gruwelijke gewelddadige ruzies er ook een ongezonde intieme relatie op na te houden.

Met het binnenvallen van de Fransen in 1794 ontstond er een twee splitsing onder de Achterhoekse bevolking. De patriotten waren voornamelijk burgers die meer invloed op het bestuur wilden hebben en daarmee een einde van de macht van stadhouders. Judith en haar familiewaren uitgesproken Oranjegezind, daarmee behorend tot de Orangisten. Zij wilden het bestuur en stadhouders behouden, zij zagen hen als een soort beschermheer. Op 18 januari 1795 was het tijdperk van de 7 Verenigde Nederlanden ten einde, het begin van de Bataafse Republiek. Voor de van Dorths voelde dit als een bezetting. In september 1799 viel een vriend van Judith, Augustus Robert van Heeckeren, vanuit Pruisen de Achterhoek binnen in een poging de Oranjerevolutie op gang te brengen en de Fransen te verjagen. Judith had alle vertrouwen in Augustus en hees direct de Oranjevlag in de Harreveldse toren, samen met haar broer reed ze in een oranje versierde koets naar Groenlo. Volgens oude geschriften deelde zij onderweg oranje strikken uit en spoorde de Achterhoekers aan om alle vrijheidsbomen om te kappen (opgericht om de Fransen te vieren). In Groenlo hoopte Judith andere Oranjetroepen te treffen, wat tot haar grote teleurstelling niet het geval bleek te zijn. Aan het einde van de dag werd duidelijk dat de poging van Augustus was mislukt en dat hij en zijn mannen alweer veilig over de Duitse grens vertrokken waren. Via Lichtenvoorde reed zij terug naar Harreveld. Daar was zojuist de bekende patriot Frederik Resink met messteken om het leven gebracht, tot grote vreugde van Judith die dit luid en duidelijk overal kenbaar maakte.

Hiermee tekende Judith haar eigen doodvonnis. Ze werd gearresteerd, betiteld als oproerkraaier en verdacht van betrokkenheid bij de moord op Frederik. De militaire rechtbank veroordeelde haar tot de dood, een afschrikwekkend voorbeeld voor de rest van Oranje lievend Nederland. De rechtmatigheid van haar doodvonnis stond eigenlijk meteen al ter discussie. Blijkbaar zorgde de slechte reputatie van de familie ervoor dat zij niet als heldin werd omarmd. Voor zover bekend is Judith de enige vrouw in de geschiedenis van de Nederlandse Republiek die door een militaire rechtbank, om politieke redenen, ter dood is veroordeeld. Na het vertrek van de Fransen is zij herbegraven in de Hervormde Kerk van Lichtenvoorde. In 1999 verscheen er een biografie van Judith van Dorth onder de veelzeggende titel ‘Een allerneeteligst caracter’.. Of de griezelverhalen rondom haar executie werkelijk zo zijn gebeurd zullen we nooit zeker weten.. Want enge verhalen vertellen en opschrijven is van alle tijden!

Ik ga in elk geval luisteren naar de inzendingen voor Flonkergood op zondag 3 maart 2019 bij Erve Kots in Lievelde. Mocht jij het dialect wel beheersen, schroom dan niet om een gruwelijk griezelig verhaal in te sturen!


De executie, ets van Reinier Vinkeles te vinden in het Rijksmuseum.

https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-1937-285

Tekstbron:

https://isgeschiedenis.nl/nieuws/de-freule-van-dorth-strijdbare-orangiste

 

Thanks! You've already liked this
Geen reacties